Chủ động nguồn nước tại chỗ – Từ phương châm đến lộ trình hành động cho Đồng bằng sông Cửu Long

ĐBSCL cần chuyển từ ứng phó sang chủ động

Nước là nền tảng hình thành, phát triển và tạo nên bản sắc của Đồng bằng sông Cửu Long. Nước không chỉ kiến tạo đồng bằng, bồi đắp phù sa, tạo nguồn lợi và các hệ sinh thái đa dạng, mà còn định hình sinh kế, tri thức bản địa, phương thức sản xuất thích ứng, lối sống và văn hóa Nam Bộ. Tuy nhiên, an ninh nguồn nước của vùng đang đứng trước những thách thức ngày càng gia tăng, mang tính biến động và bất định, trong đó có những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát trực tiếp của vùng.

Hội thảo cho rằng Nhà nước đã tạo nền tảng quan trọng thông qua chủ trương, chính sách, giải pháp công trình và quản lý. Nhưng trước các biến động mới, cần tiếp tục chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa và quản trị rủi ro; từ quản lý đơn ngành sang quản lý tổng hợp, đa chủ thể; đồng thời kết hợp giải pháp của Nhà nước với sự chủ động của địa phương, cộng đồng, doanh nghiệp và người dân.

Từ “thuận thiên” đến “chủ động nguồn nước tại chỗ”

Hội thảo thống nhất tiếp tục khẳng định “thuận thiên” là nền tảng triết lý phát triển của ĐBSCL, nhưng đồng thời cần chuyển hóa triết lý đó thành năng lực hành động cụ thể. Phương châm “chủ động nước tại chỗ” được đặt trong mối quan hệ bổ trợ với chủ trương, chính sách, công trình và giải pháp của Nhà nước, nhằm nâng cao tính chủ động về nước từ hộ gia đình, cộng đồng, địa phương đến toàn vùng.

Chủ động tại chỗ không có nghĩa là tự lực khép kín. Đó là năng lực nhận diện, dự báo, chuẩn bị, hành động, phối hợp và học hỏi tại nơi rủi ro và nhu cầu nước phát sinh, trong một hệ thống liên kết từ cộng đồng, cấp xã, cấp tỉnh đến vùng, lưu vực và quốc gia. Nội hàm này bao gồm bảo vệ nguồn nước, chủ động tích trữ khi có nước, sử dụng nước đúng mục đích, tiết kiệm và hiệu quả, thúc đẩy tuần hoàn nước, bảo vệ không gian trữ nước tự nhiên và khai thác hợp lý nước mặt, nước mưa, nước dưới đất.

Không lựa chọn công trình hay phi công trình, mà xây dựng tổ hợp giải pháp

Một thông điệp nổi bật của Hội thảo là không đặt giải pháp công trình và phi công trình trong thế đối lập. Các công trình thủy lợi, cấp nước và kiểm soát nguồn nước vẫn có vai trò quan trọng, nhưng cần được bổ sung bằng các giải pháp phân tán, linh hoạt và phù hợp với từng tiểu vùng sinh thái, hộ gia đình, cộng đồng và địa phương.

Thu trữ nước mưa, bảo vệ ao hồ, phục hồi không gian trữ nước tự nhiên, sử dụng nước tiết kiệm, tái sử dụng nước, bảo vệ nguồn nước tại chỗ và điều chỉnh sản xuất theo điều kiện nguồn nước có thể tạo thành một mạng lưới an ninh nguồn nước khi được tổ chức và kết nối đồng bộ.

Từ “triển khai trước – quản lý sau” sang “thử nghiệm – kiểm chứng – học hỏi – điều chỉnh – nhân rộng”

Trong một hệ thống tự nhiên – xã hội phức tạp như ĐBSCL, không phải mọi giải pháp đều có thể được thiết kế hoàn chỉnh ngay từ đầu. Vì vậy, Hội thảo đề xuất chuyển sang cách tiếp cận thử nghiệm có kiểm soát, tạo bằng chứng thực tiễn trước khi nhân rộng.

Từ “thuận thiên” đến chính sách và nhân rộng – chu trình hành động được đề xuất tại Hội thảo.

Theo hướng này, các địa bàn và bài toán ưu tiên có thể được lựa chọn để xây dựng các phòng thí nghiệm thực tiễn (Living Labs) và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Policy/Technology Sandbox). SAIWRE được đề xuất làm đầu mối kết nối nghiên cứu độc lập, đối thoại chính sách, tổng hợp bằng chứng và đánh giá kết quả thử nghiệm để hỗ trợ Cục Quản lý tài nguyên nước và Viện Chiến lược và Chính sách Nông nghiệp và Môi trường trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Cục Quản lý tài nguyên nước, ISPAE và SAIWRE: ba chức năng bổ trợ trong một chu trình chính sách

Kết luận Hội thảo ghi nhận vai trò tổ chức và chủ trì của Cục Quản lý tài nguyên nước, Viện Chiến lược và Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (ISPAE), đồng thời ghi nhận SAIWRE là cơ quan đầu mối tổ chức Hội thảo. Cấu trúc hợp tác này tạo điều kiện kết nối ba chức năng bổ trợ: quản lý và thể chế hóa; nghiên cứu chiến lược – chính sách; và nghiên cứu độc lập, trung gian tri thức, tư vấn, đối thoại, vận động chính sách và phản biện xã hội dựa trên bằng chứng.

Trong cấu trúc đó, SAIWRE có thể tiếp tục đóng vai trò kết nối giữa Cục Quản lý tài nguyên nước và ISPAE với các đối tác phát triển, doanh nghiệp, cộng đồng, chuyên gia và nhà khoa học trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá và hoàn thiện chính sách.

WWF – đối tác tài trợ, tham gia chủ trì và kết nối hợp tác

Hội thảo trân trọng ghi nhận và đánh giá cao sự tài trợ và tham gia chủ trì của WWF. Trong Dự thảo Kết luận, WWF được xác định giữ vai trò điều phối hoạt động giữa các bên trong lĩnh vực tài nguyên nước và hỗ trợ các hoạt động phù hợp với chức năng và quy định của WWF.

Sự tham gia của WWF có ý nghĩa trong việc mở rộng không gian hợp tác giữa cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp, cộng đồng và các đối tác phát triển. Trong tiến trình thúc đẩy chủ động nguồn nước tại chỗ, vai trò của WWF có thể được phát huy thông qua kết nối đối tác, hỗ trợ trao đổi tri thức và kinh nghiệm, thúc đẩy các sáng kiến phù hợp với bảo tồn thiên nhiên và quản trị tài nguyên nước, đồng thời hỗ trợ những hoạt động hợp tác theo chức năng và quy định của WWF.

WWF không thay thế vai trò của cơ quan quản lý nhà nước hay cơ quan nghiên cứu chính sách. Thay vào đó, WWF là một đối tác phát triển góp phần tạo dựng và thúc đẩy không gian hợp tác đa bên. Vai trò này bổ trợ cho vai trò thể chế hóa của Cục Quản lý tài nguyên nước, vai trò nghiên cứu – vận động chính sách của ISPAE và vai trò nghiên cứu độc lập, kết nối tri thức, tư vấn và phản biện xã hội dựa trên bằng chứng của SAIWRE.

Doanh nghiệp và cộng đồng: từ đối tượng thực hiện đến đối tác đồng kiến tạo

Hội thảo ghi nhận vai trò tiên phong của doanh nghiệp trong các hoạt động phát triển bền vững và hợp tác công – tư trong lĩnh vực nước. Doanh nghiệp có thể tham gia đồng kiến tạo giải pháp, đóng góp nguồn lực, thử nghiệm các mô hình sử dụng nước hiệu quả, tuần hoàn nước và chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn.

HEINEKEN là một ví dụ được Hội thảo ghi nhận. Từ thực tiễn doanh nghiệp, các sáng kiến về sử dụng nước hiệu quả, đánh giá rủi ro nguồn nước, hợp tác công – tư và kết nối các bên có thể cung cấp thêm bằng chứng để hoàn thiện chính sách.

Từ Hội thảo Cần Thơ đến lộ trình hành động 2026–2035

Điểm quan trọng của Hội thảo không chỉ nằm ở việc xác lập một phương châm, mà ở việc đặt ra cách thức chuyển phương châm thành hành động. Trên tinh thần Thông điệp kết thúc Hội thảo, có thể hình dung một lộ trình theo các bước: nghiên cứu và hoàn thiện chính sách; nâng cao nhận thức và năng lực; lựa chọn mô hình, địa bàn và bài toán ưu tiên; thử nghiệm; đánh giá và điều chỉnh; sau đó nhân rộng những mô hình đã được kiểm chứng.

Trong giai đoạn đầu, cần rà soát và hoàn thiện khung chính sách, quy định và bộ chỉ số đánh giá chủ động nước tại chỗ. Tiếp đó, lựa chọn các mô hình điển hình và địa bàn phù hợp để thử nghiệm các tổ hợp giải pháp công trình, phi công trình, giải pháp dựa vào tự nhiên, dữ liệu và công nghệ số. Kết quả thử nghiệm cần được tổng hợp thành bằng chứng để phục vụ đối thoại, phản biện, hoàn thiện chính sách và xem xét nhân rộng.

Một Hội thảo – một điểm khởi đầu cho quá trình hành động

Hội thảo Cần Thơ cho thấy ĐBSCL không thể kiểm soát tất cả những biến động của tự nhiên, nhưng có thể chủ động hơn trước những biến động đó. “Thuận thiên” là triết lý; “chủ động nguồn nước tại chỗ” là phương châm hành động; công trình và phi công trình là các nhóm giải pháp; dữ liệu và công nghệ là công cụ; thử nghiệm và học hỏi là phương thức đổi mới; còn quản trị thích ứng là cách thức tổ chức hành động.

Từ Cần Thơ, một phương châm đang được đặt vào một lộ trình hành động: hiểu tự nhiên để hành động phù hợp; chủ động tại chỗ để tăng khả năng chống chịu; thử nghiệm để kiểm chứng; học hỏi để điều chỉnh; và hoàn thiện chính sách để nhân rộng.

SAIWRE sẽ tiếp tục đóng vai trò kết nối tri thức, thực tiễn và chính sách, đồng hành cùng Cục Quản lý tài nguyên nước, ISPAE, WWF, các cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, cộng đồng và các đối tác phát triển trong quá trình này.